Nho giáo

Sử gia Trần Trọng Kim viết trong cuốn Nho giáo như sau: “Về phương diện triết lý thì Nho giáo với Lão giáo và Phật giáo có tư tưởng đại đồng tiểu dị. Căn do là các học thuyết ấy đều theo một cái lý đơn nhất và theo một chủ nghĩa “thiên địa vạn vật nhất thể”. Vạn vật đều bởi cái lý đơn nhất tuyệt đối mà ra. Cái lý đơn nhất ấy gọi là Thái cực, là Đạo, là Trời, là Tâm, muốn đặt tên gì cũng được, nhưng chung quy vẫn là một, là cái duy nhất, cái nhất thể. Lý ấy phát ra bằng hai cái khí tương đối, gọi là âm dương. Âm dương điều hòa với nhau mà sinh hóa vạn vật. Vạn vật bẩm thụ cái lý ấy, cái khí ấy, cho nên mới sinh ra cái chiêu minh linh giác mà biết có con người, có ta, có vũ trụ”.  

Đền Thượng là nơi phụng thờ đức Văn Xương Đế Quân, từ đó hoằng truyền tam giáo, Nho – Phật – Đạo. Điều này được ghi thành lời răn trong Âm Chất Văn, xin được trích như sau: “Trung với vua, hiếu với cha mẹ, kính trọng anh, tin cậy bạn bè, hoặc thờ phụng tiên gia và triều kiến sao Bắc Đẩu, hoặc lạy Phật niệm kinh, báo đáp bốn ân, thi hành rộng khắp giáo lý của Tam giáo là Nho-Thích-Đạo”. Như vậy có thể thấy đền Thượng có liên quan rất mật thiết tới cả Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo.

Chúng tôi là lớp hậu học, kiến thức nông cạn, lại không hiểu gì về Hán văn, tự biết rằng chẳng nên lạm bàn về Nho giáo, Phật giáo, hay Đạo giáo; tuy nhiên, nói tới đền Thượng mà không nói tới Nho giáo thì hẳn là còn khuyết thiếu, vả lại chúng tôi cũng thấy đây là việc nên làm, vì vậy cũng cố tìm hiểu và bổ sung thêm phần giới thiệu về Nho giáo ở đây. Còn riêng về phần Phật giáo, tôn giáo với một hệ thống giáo lý cao siêu và huyền diệu mà chúng tôi tự biết là mình chưa thể hiểu được dù chỉ là một phần nhỏ, chúng tôi đành xin dành để các vị bên Phật hoặc các nhà nghiên cứu Phật giáo bổ khuyết giúp cho.

Về Nho giáo, sau bao hưng phế của lịch sử, kể từ đức Khổng Tử (thế kỷ thứ 6 trước công nguyên) tới nay, cho dù tư liệu cổ đã bị tản mát đi rất nhiều, nhất là qua các thời kỳ “đốt sách chôn nho” của nhà Tần bên Trung Quốc, hay như các thời kỳ chiến tranh loạn lạc ở nước Việt ta, thì lớp lớp đời sau vẫn ra sức sưu tầm và bổ chú, các học giả và nhà nghiên cứu nước ta cũng dày công biên dịch các trước tác nho học sang quốc ngữ, khiến cho kho tư liệu này ngày càng lớn rộng. Đấy là một cứu cánh, nhưng cũng là sức nặng khiến cho chúng tôi gặp không ít khó khăn. Sách vở thì mênh mông, ngôn từ của người xưa thì như biển cả, để thâu tóm lại trong một vài trang thì quả thật khó lắm!

Thế nên, trong khuôn khổ cuốn sách nhỏ này, chúng tôi chỉ xin trích giới thiệu một số tư liệu cơ bản, với mong muốn vẽ nên một bức tranh khái lược về Nho giáo nói chung, về Nho giáo và khoa cử nước ta qua các triều đại phong kiến, và về một số tác phẩm mang tính triết học của các danh nho nước ta mà thôi. Ngoài ra, chúng tôi cũng dành riêng một phần, đặt tên là Nhà nho tiêu biểu, để giới thiệu về ngài Chu Văn An. Căn cớ để chúng tôi làm như vậy được nêu ngay tại lời dẫn của phần ấy.

Để tập hợp nên Phần Sáu – Nho giáo này, chúng tôi chủ yếu sử dụng tư liệu của nhà sử học – bác học Phan Huy Chú (bộ Lịch triều hiến chương loại chí), sử gia Trần Trọng Kim (tác phẩm Nho giáo), nhà giáo – nhà nghiên cứu Trần Hồng Đức  (tác phẩm Các vị Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa qua các triều đại phong kiến Việt nam), nhà nghiên cứu Lê Anh Dũng (Chương I Khái lược về Nho giáo trong cuốn Con đường Tam giáo Việt nam từ khởi nguyên đến thế kỷ XIX) ([1]), bộ sách Tứ thư do Trần Trọng Sâm và Kiều Bách Vũ Thuận dịch từ tiếng Trung Quốc, trang bách khoa mở wikipedia trên mạng internet, và một số nguồn khác, chi tiết được ghi cụ thể tại mục Tài liệu tham khảo ở cuối sách. Xin chân thành cám ơn tất cả các tác giả.

 


([1]) Về Phan Huy Chú, Trần Trọng Kim, Trần Hồng Đức, Lê Anh Dũng, xem mục Sơ lược tiểu sử tác giả và nhân vật ở cuối sách.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s